De vaccinatiegraad onder volwassenen in Nederland blijft achter, terwijl nieuwe vaccins en adviezen vaak maar langzaam hun weg vinden naar de praktijk. Tijdens de bijeenkomst ‘Prik eens door’ van de Nederlandse Immunisatie Stichting (NIS) komen artsen, verpleegkundigen, apothekers, patiëntenverenigingen, ouderenorganisaties en Kamerleden samen om te bespreken hoe vaccinatiezorg voor volwassenen beter, duidelijker en toegankelijker kan worden.
NIS-voorzitter Ted van Essen noemt het huidige vaccinatiestelsel ‘een lappendeken’. Volgens hem blijven veel knelpunten bestaan: adviezen worden niet altijd snel omgezet in beleid, verantwoordelijkheden zijn versnipperd en voor burgers is vaak onduidelijk waar zij terechtkunnen. “We denken lang na over hoe iets precies moet”, zegt Van Essen. “En als het ingewikkeld wordt, denken we nog langer na.”
De bijeenkomst draait daarom niet alleen om het benoemen van problemen, maar vooral om de vraag wat organisaties zélf kunnen doen om vaccinatie en preventie beter onder de aandacht te brengen. “Op de snelheid van politieke besluitvorming hebben we maar beperkt invloed”, zegt Van Essen. “Daarom moeten we kijken: wat kunnen we de komende twee jaar alvast doen?”
“Het is van iedereen en daarmee van niemand”
Aan thematafels praten de aanwezigen over vertrouwen en psychologie, de zorgketen en regie, data als kompas, praktijk en duurzaamheid, en daadkracht en besluitvorming.
Voorafgaand aan de gesprekken geeft Bert Kuipers, voorzitter van Sepsis Nederland, een inspiratiesessie. Hij laat zien hoe een groot gezondheidsprobleem jarenlang onder de radar kan blijven. “Sepsis is van iedereen en daarmee van niemand,” stelt hij.
Juist doordat het zoveel disciplines raakt, voelt niemand zich volledig verantwoordelijk. Die constatering vormt een duidelijke spiegel voor het vaccinatievraagstuk. Ook daar zijn veel partijen betrokken, maar ontbreekt vaak gezamenlijke regie.
Om te laten zien wat samenwerking kan opleveren, verwijst hij naar de Barcelona Declaration uit 2002. Zorgprofessionals en patiëntenorganisaties werkten daar internationaal samen aan een gezamenlijke aanpak tegen sepsis. In meerdere landen daalde de sterfte daarna aanzienlijk. Diezelfde open samenwerking wil hij ook rond vaccinatie en preventie zien. “Iedereen kent een stukje van de puzzel. Juist door naar elkaar te luisteren kom je verder.”
Een versnipperd systeem
Aan de verschillende tafels ontstaat al snel een gedeeld beeld: vaccinatiezorg voor volwassenen is moeilijk te doorgronden en werkt lang niet altijd in het voordeel van patiënten.
“We hebben in Nederland heel veel verschillende partijen die betrokken zijn bij vaccinatiezorg. Dat leidt tot een gebrek aan ownership,” zegt Patricia Bruijning-Verhagen, hoogleraar vaccinaties en infectieziekte-epidemiologie van het UMC Utrecht. Volgens haar blijft daardoor veel gezondheidswinst liggen. “Als we de vaccinatiegraad verbeteren, kunnen we mensen gewoon langer gezond houden.”
Dagelijks lopen mensen vast in het systeem, merkt Guusje Peters van de vaccinatievoorziening van GGD Regio Utrecht. “Er is niet één duidelijke bron waar zorgverleners informatie kunnen vinden”, zegt ze. “En ook geen centraal systeem.” Daardoor weten mensen vaak niet waar ze terechtkunnen, welke vaccinaties nodig zijn en wie wat vergoedt.
Ook misinformatie blijft een rol spelen. “Dat je bijvoorbeeld onvruchtbaar wordt van vaccinaties. Dat soort verhalen horen we helaas nog dagelijks.”
Praktische drempels maken het systeem extra ingewikkeld, ziet Peter Leenders van Senioren Limburg. “Bij de huisarts staan mensen in de rij voor de griepprik”, zegt hij. “Maar als ze verder moeten reizen voor een andere vaccinatie, dan gaan ze niet.” Daarnaast vormen de kosten voor veel ouderen een probleem. Een gordelroosvaccinatie kost al snel honderden euro’s. “Daardoor is het niet voor iedereen weggelegd.”
Vaccinatie als onderdeel van gezond ouder worden
Tijdens de gesprekken wordt duidelijk dat het probleem dieper zit dan alleen de organisatie van zorg. Vaccinatie wordt nog te weinig gezien als onderdeel van preventie en gezond ouder worden.
“Bij gezonder leven denken we aan voeding, beweging en stoppen met roken”, zegt Patricia Bruijning-Verhagen. “Maar vaccinatie hoort daar eigenlijk ook gewoon bij.”
Volgens Putri Hintaran, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Infectieziektebestrijding, moeten volwassenen nog wennen aan het idee dat vaccineren niet alleen iets voor kinderen is. “Mensen moeten eraan wennen dat vaccineren ook hoort bij gezond ouder worden.”
In de praktijk verdwijnt vaccinatie bij volwassenen langzaam uit beeld, merkt ook Jaap Kappert van beroepsvereniging V&VN. “Het Rijksvaccinatieprogramma werkt heel goed”, zegt hij. “Maar daarna hoor je er jarenlang weinig meer over. Pas als je ouder wordt, komt het onderwerp weer terug.”
Die combinatie van versnippering, onduidelijkheid en beperkte aandacht maakt het lastig om volwassenen goed te bereiken.
Ook patiënten herkennen dat beeld. “Je moet als patiënt zelf alles bij elkaar zoeken”, zegt Roel de Paus, lid van een burger- en patiëntenpanel rondom infectieziekten en vaccinatie. “Dat maakt mensen onzeker.” Volgens hem is het belangrijk dat gesprekken over vaccinatiebeleid niet alleen door beleidsmakers en zorgprofessionals worden gevoerd, maar ook door mensen die zelf met infectieziekten te maken hebben gehad.
Praktische oplossingen
Vanuit dat gedeelde begrip verschuiven de gesprekken richting oplossingen. Opvallend daarbij is dat veel ideeën praktisch en uitvoerbaar zijn. “Mensen moeten weten waar ze terechtkunnen”, zegt arts-apotheker Marianna Abadir. “En het moet laagdrempelig zijn.” Inmiddels zijn volgens haar honderden apothekers opgeleid om vaccinaties toe te dienen.
Ook het combineren van zorgmomenten wordt veel genoemd. Niet voor iedere vaccinatie een aparte afspraak op een andere locatie, maar aansluiten bij bestaande contactmomenten in de zorg.
Daarnaast pleiten deelnemers voor meer centrale regie, betere informatievoorziening en langdurige afspraken tussen overheid en zorgorganisaties. Taken en verantwoordelijkheden moeten volgens meerdere aanwezigen duidelijker worden vastgelegd.
Van gesprek naar presentatie
Na een ochtend vol gesprekken presenteren de verschillende werkgroepen hun ideeën voor betere vaccinatiezorg aan aanwezige Kamerleden en alle deelnemers. Hoewel iedere tafel een andere invalshoek kiest, keren dezelfde knelpunten steeds terug: versnippering, gebrek aan centrale regie en onduidelijkheid voor patiënten én zorgverleners.
Uit de gesprekken komen uiteindelijk vijf duidelijke aanbevelingen naar voren. De eerste is meer centrale regie en duidelijkere verantwoordelijkheden binnen het vaccinatiestelsel. Daarnaast pleiten meerdere tafels voor één landelijke en betrouwbare informatievoorziening voor burgers en zorgprofessionals.
Een derde aanbeveling is een landelijke vaccinatieregistratie, zodat beter inzicht ontstaat in vaccinatiestatus en opvolging. Verder vinden deelnemers dat vaccinaties dichter bij mensen georganiseerd moeten worden, bijvoorbeeld via huisartsen, gezondheidscentra en apotheken. Tot slot benadrukken de tafels dat vaccinatie meer onderdeel moet worden van preventie en gezond ouder worden. Samenwerking komt meerdere keren terug tijdens de presentaties. “Alleen kom je er niet”, zegt een van de deelnemers. “Je moet samenwerken.”
‘Voorkomen is beter dan genezen’
Kamerleden Marc Vervuurt en Corrie van Brenk reageren positief op de voorstellen en roepen organisaties op om concrete voorbeelden te blijven delen van plekken waar regels of versnippering goede samenwerking in de weg zitten.
“Voorkomen is beter dan genezen”, zegt Marc Vervuurt. Volgens hem is vaccinatie nog te veel gericht op kinderen, terwijl de vergrijzende samenleving juist vraagt om meer aandacht voor volwassenen en ouderen. “Dat is eigenlijk nog een zwart gat in ons systeem.”
Corrie van Brenk legt vooral de nadruk op toegankelijkheid en betaalbaarheid. “Niet iedereen kan honderden euro’s betalen voor een vaccin”, zegt ze. Zij pleit voor laagdrempelige voorzieningen dichtbij huis waar ouderen advies kunnen krijgen over gezondheid, preventie en vaccinaties.
Aan het einde van de dag overheerst het gevoel dat veel kennis, ervaring en bereidheid aanwezig zijn om samen stappen te zetten. De uitdaging ligt nu vooral in het verbinden van losse initiatieven tot één duidelijker, toegankelijker en beter georganiseerd vaccinatiesysteem. Ted van Essen vat de dag samen met een oproep tot samenwerking. “Zet je eigen belang even opzij”, zegt hij. “Het gaat erom wat we samen kunnen doen.”
