Interview met dr. Annelies Verbon, internist-infectioloog en hoogleraar Interne Geneeskunde UMC Utrecht
Met één verhaal krijgt dr. Annelies Verbon haar studenten muisstil. Ze vertelt tijdens colleges steevast over een 16-jarig meisje dat een harttransplantatie kreeg. Even gloorde hoop op nieuw leven, tot ze mazelen kreeg en overleed. “Het virus bleef rondgaan omdat in haar omgeving te weinig mensen gevaccineerd waren.”
Het verhaal is een pijnlijke illustratie van iets wat cijfers vaak niet overbrengen en leert een belangrijke les. “Je vaccineert niet alleen voor jezelf, maar ook voor de ander.” In haar werk ziet de hoogleraar regelmatig patiënten die ernstig ziek zijn door infecties. Dat sterkt haar in de overtuiging dat preventie een onmisbare pijler van de zorg is. Het is zo verdrietig als je een ziekte ziet waarvan je weet dat die voorkomen had kunnen worden en die toch optreedt. Als arts wil je mensen beter maken. Maar nog mooier is het als je kunt voorkomen dat iemand ziek wordt.”
Naast haar werk als arts en hoogleraar geeft ze richting aan het vakgebied. Zo was ze voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Internist-Infectiologen en is nu bestuurslid van de Samenwerking Infectieziekten, een netwerk dat expertise bundelt en zorgprofessionals en patiënten samenbrengt rond infectiepreventie en behandeling. “Vanuit die functies kon ik ook buiten het ziekenhuis bijdragen aan betere preventie en een stevigere plek voor immunisatie in de zorg.”
PREVENTIE VAAK GEEN VANZELFSPREKEND ONDERWERP
Met name mensen met een verminderde afweer hebben baat bij tijdige vaccinatie. “Je wilt patiënten beschermen voordat hun afweer wordt onderdrukt door een transplantatie of zware medicatie.” Daarom noemt ze ook het project ImmunoStart. Dat programma, opgezet door dr. Anke Bruns, zorgt ervoor dat ziekenhuispatiënten voor een behandeling met afweeronderdrukkende medicatie de juiste vaccins krijgen aangeboden. “Als je wacht tot tijdens of na de behandeling, is vaccinatie vaak minder
effectief of zelfs onmogelijk”, legt ze uit. Vanuit het project ImmunoStart wordt erop ingezet dit cruciale moment niet te missen, zodat patiënten meer bescherming hebben op het moment dat ze die het hardst nodig hebben.
Hoewel de hoogleraar merkt dat de aandacht in ziekenhuizen voor immunisatie groeit, ziet ze tegelijk dat het onderwerp in de spreekkamer lang niet altijd aan bod komt. “Artsen zijn vooral bezig met behandelen, minder met preventie. Patiënten weten vaak ook niet welke risico’s ze lopen en vragen er dus niet naar.”
Zelf was ze al op jonge leeftijd gefascineerd door infectieziekten. “Ons lichaam zit vol bacteriën en virussen waarmee we meestal samenleven. Waarom word je van het ene virus doodziek en het andere nauwelijks? Dat intrigeert mij.”
Als jonge arts maakte ze de opkomst van hiv mee. “Een nieuwe ziekte waarvan we nog niets wisten. Het pionieren, zoeken naar behandelingen én nadenken over preventie greep me enorm. Nu zie je na COVID iets anders op de voorgrond treden: mensen met langdurige klachten na een infectie. Het vak laat steeds andere kanten zien.”
Die fascinatie combineert ze met een duidelijke boodschap. “Mazelen is een van de meest virulente virussen patiënt kan veertien anderen besmetten. Een patiënt kan veertien anderen besmetten. Alleen bij een hoge vaccinatiegraad stopt de circulatie. Het virus keert terug als die grens wordt overschreden. Dat zien we nu.”
VACCINATIE ALS LEVENSLANGE OPDRACHT
Volgens de internist-infectioloog moeten we vaccinatie zien als iets dat levenslang aandacht vraagt. “Kinderen zijn goed beschermd dankzij het Rijksvaccinatieprogramma. Maar naarmate je ouder wordt, neemt je afweer af. Daar moeten we beter rekening mee houden.” Ze ziet in haar praktijk dat veel mensen niet weten dat bij chronische ziekten als diabetes of COPD vaccinaties zoals de griepprik of een pneumokokkenvaccinatie extra belangrijk zijn. “Soms moet je die zelf betalen, en dan haken mensen af. Zo creëer je ongelijkheid.”
Waar kan de immunisatiezorg verbeteren? De hoogleraar ziet drie verbeterpunten. Allereerst moet de communicatie veranderen: “Naast cijfers en statistieken moeten we aandacht hebben voor emoties en persoonlijke verhalen. Pas dan raken mensen echt overtuigd.”
Verder moeten randvoorwaarden beter geregeld worden. “Kwetsbare groepen moeten laagdrempelig en structureel toegang krijgen tot vaccinaties.” Ten slotte moet de zorg sneller meebewegen met nieuwe therapieën die het infectierisico veranderen. “Alleen wanneer communicatie, randvoorwaarden en protocollen tegelijk op orde zijn, kan
immunisatie zijn volle kracht behouden.”
EEN OPROEP AAN ZORGPROFESSIONALS
Dat is volgens haar de kern van de huidige uitdaging. “In Nederland zijn we zorgvuldig, maar daardoor zijn we soms later met vaccinatieadviezen dan andere landen. Tijdens COVID zagen we dat het wél sneller kan als de urgentie hoog genoeg is. Het zou mooi zijn als we die slagkracht ook voor andere vaccins vasthouden.”
Een ander obstakel is de dalende vaccinatiebereidheid. De arts en hoogleraar ziet hoe rationele argumenten niet altijd voldoende zijn. “Rond het HPV-vaccin zag je dat goed. Er kwamen brieven en informatiecampagnes, maar tegelijk verspreidden zich via social media verhalen over mogelijke bijwerkingen. Voor veel meisjes was dat reden zich niet te latenvaccineren. Het laat zien dat je naast feiten beleving serieus moet nemen.”
Dr. Annelies Verbon benadrukt dat vaccins in het Rijksvaccinatieprogramma veilig zijn. “Maar als iemand in je omgeving een complicatie meemaakt, hoe zeldzaam ook, dan kleurt dat je beeld. Voor de bevolking als geheel weegt de gezondheidswinst vele malen zwaarder, maar individueel kan dat anders voelen. Dat spanningsveld moeten we erkennen en bespreken.”
Haar boodschap aan collega-zorgprofessionals is helder: “Denk bij elke patiënt met verminderde afweer actief aan vaccinatie. Begin het gesprek, leg uit welke mogelijkheden er zijn en help iemand weloverwogen kiezen. Misschien is vaccinatie niet altijd nodig, maar niet bespreken is geen optie.”
Voor het algemene publiek heeft ze ook een oproep: “Vaccineren doe je niet alleen voor jezelf, maar ook voor elkaar. Achter elk percentage schuilt een mens, soms een kwetsbaar kind dat afhankelijk is van de bescherming van zijn omgeving. Dat is waarom immunisatie mij zo raakt: het voorkomt ellende die ik anders aan het bed zie.”
